Moet je als auteur van een non-fictieboek direct naar de rechter rennen als iemand iets heeft gepikt uit je boek, of moet je eerst tot tien tellen? 

Als je jarenlang aan een boek hebt gewerkt, is het zuur als een ander met jouw ideeën aan de haal gaat. Het overkwam een van onze auteurs. Hij ontdekte in een nieuwe titel over zijn eigen vakgebied dat de betreffende schrijver feiten en visies verkondigde die alleen van hem afkomstig konden zijn. Hij, noch zijn boek, werden in het boek genoemd. Wat het extra opvallend maakte, was dat de schrijver enkele jaren geleden trainingen bij onze auteur had gevolgd. 

Onze auteur beklaagde zich bij de uitgever van het boek. Na enkele weken volgde een reactie van de schrijver. In een vijftien pagina’s lang epistel gaf ze aan dat haar niets te verwijten valt, maar ze draaide om veel concrete aantijgingen heen. Wat nu? 

Uiteindelijk besloot onze auteur om de handdoek in de ring te gooien. Hij was al niet onder de indruk van de kwaliteit van het boek en verwachtte er weinig concurrentie van. Bovendien had hij geen zin in een langdurige juridische procedure. Ik kon hem geen ongelijk geven: de kans is groot dat je wel gelijk hebt, maar geen gelijk krijgt. Wat je zeker weet, is dat je veel geld kwijt bent aan de ondersteuning van een gespecialiseerde advocaat. Dat kost je meestal meer dan je eigen boek ooit kan opleveren.

Het is een bekend dilemma. Iemand anders gaat er met de ideeën uit je boek vandoor. Je zou denken dat dat nooit mag, maar juridisch gezien ligt dat genuanceerder.

Knippen en plakken

 ‘Ideeën’ zijn helaas niet te beschermen. Alleen concrete uitwerkingen zijn auteursrechtelijk beschermd. Dat betekent: de exacte tekst, de formuleringen, de specifieke opbouw en de originele selectie en ordening van de inhoud. Niet het idee zelf, niet het onderwerp en niet de onderliggende feiten. Wie dus dezelfde gedachtegang, theorie of invalshoek gebruikt, maar die in zijn eigen woorden en met een eigen uitwerking presenteert, pleegt in principe geen auteursrechtinbreuk. Dat voelt voor auteurs vaak onrechtvaardig, maar juridisch is het onderscheid helder: het auteursrecht beschermt de vorm, niet de gedachte. Ook de stijl, toon en algemene structuur zijn moeilijk te claimen, tenzij er sprake is van een heel herkenbare vorm die aantoonbaar is overgenomen.

In de praktijk draait het daarom vrijwel altijd om de vraag of er sprake is van knippen en plakken. Zijn er passages die inhoudelijk én qua formulering (sterk) overeenkomen? Is de opbouw opvallend gelijk, inclusief specifieke keuzes in volgorde, voorbeelden en argumentatielijn? Of blijft de overeenkomst steken op het niveau van thema’s, inzichten en conclusies? In dat laatste geval sta je juridisch zwak.

Juridisch gezien sta je dus niet sterk als je een rectificatie of zelfs een publicatieverbod vraagt aan een andere auteur of uitgever. Maar ook ethisch gezien zijn er vraagtekens te plaatsen bij een al te activistische houding. In hoeverre pleeg je zelf ‘plagiaat’? 

Grazen

Ik ben als schrijver, uitgever en oud-journalist een groot voorstander van het respecteren van andermans auteursrecht, maar ik ben me er mede door mijn werk ook van bewust dat we allemaal jatten. Hoe geniaal onze boeken, ideeën of zinnen ook zijn, ze zijn niet door ons in een vacuüm bedacht. We lopen de hele dag te grazen, thuis en op het werk, online en offline. De kennis die we daarmee vergaren, hebben we zelf verteerd, maar zonder de kennis en ervaringen van anderen hadden we waarschijnlijk een lege maag gehad. In deze tijd van internet en kunstmatige intelligentie geldt dat meer dan ooit. 

Het erkennen en krijgen van auteursrechten lijkt dus zowel moreel als juridisch een mijnenveld, maar niets is minder waar. Er is namelijk een even effectieve als simpele oplossing om het iedereen naar de zin te maken: erken als auteur de invloed van anderen. 

Ik denk dat onze auteur geen klacht had ingediend als de schrijver hem in haar boek vriendelijk had bedankt voor zijn invloed, al was het maar in een nawoord. Veel conflicten over auteursrecht gaan niet over geld, maar over erkenning. Met een bedankje, een citaat of een bronvermelding voorkom je als auteur veel ergernis bij anderen. Kleine moeite, groot plezier.