Er zijn drie regels waar je je aan kunt houden. Maar of dat gegarandeerd een goed boek oplevert? 

Ik sprak een auteur die bezig is met het schrijven van een boek. Ik had veel kritiek op de eerste teksten die hij had geschreven, maar gelukkig stelde hij mijn reactie op prijs en hadden we een enerverend gesprek. Plotseling vroeg hij mij: ‘Wat is eigenlijk een goed boek?’ Ik ben al heel lang uitgever van boeken, maar ik kan me niet herinneren dat iemand mij deze vraag zo direct stelde.

Elke boekverkoper kan je vertellen dat drie verschillende mensen drie verschillende soorten boeken zoeken. Eerst loopt er een dame binnen die voor haar vakantie op zoek is naar ‘een romantisch boek dat zich afspeelt op een tropisch eiland’. Een volgende klant zoekt een ‘spannend boek waarin aliens voorkomen’. En de derde bezoeker zoekt een ‘literair boek over autisme’. Op basis hiervan zou je zomaar kunnen denken dat er dus niets universeels te zeggen is over de kwaliteit van boeken, maar de verschillende smaak van lezers zegt alleen iets over hun belangstelling voor een genre. Iedere lezer wil volgens mij een goed boek, of het nou een kinderboek, een kookboek, een thriller of een literaire roman is. En wie wil er nou een slecht boek, dat is net zoiets als een voorkeur hebben voor een gammele auto zonder remmen, lichten of vering. 

Drie kenmerken

Ik was verrast door de vraag van de auteur, maar ik kon hem wel direct een antwoord geven. Ik denk dat een goed boek namelijk aan elk van de volgende drie kenmerken moet voldoen. Met de nadruk op ‘elk’: een vis is ook pas een vis als hij onder water leeft, ademt met kieuwen en koudbloedig is. 

Een goed boek schrijven begint volgens mij met het bedenken van een originele en scherpe invalshoek. Focus geeft je als auteur richting bij het schrijven, en focus geeft de lezer houvast bij het lezen.

Het tweede kenmerk is structuur. Zonder een logische structuur is een boek slechts een samenraapsel van letters, even aantrekkelijk als een vuilnisbelt. 

Het derde kenmerk van een goed boek is een aantrekkelijke schrijfstijl. Je formuleringen moeten je gedachten direct en ondubbelzinnig overbrengen. De inhoud mag best tegendraads of moeilijk zijn, maar niet verpakt in slordige, vage of omslachtige zinnen. Tegelijk heeft de vorm van je boek ook een eigen waarde. Heeft jouw boek een eigen geluid, zoals ook de muziek van uiteenlopende muzikanten als Bob Dylan, Billie Eilish, Sting of Lana Del Rey dat heeft?

Zen en de kunst van boeken schrijven

Dat is alles, drie simpele leefregels om je aan te houden als auteur? Nou nee, natuurlijk niet. Kwaliteit laat zich niet zomaar omschrijven met een handvol trucs. 

Ik moest denken aan het onvolprezen boek Zen and the art of motorcycle maintenance van Robert Pirsig uit 1974. In zijn boek beschrijft Pirsig een motorreis met zijn zoon en intussen probeert hij al sleutelend aan zijn motor een antwoord te krijgen op de filosofische vraag: wat is kwaliteit? Ooit probeerde hij die vraag academisch en exact te beantwoorden, maar liep daarmee vast. 

Pirsig ontdekt tijdens de reis dat kwaliteit zich niet netjes laat vangen in objectieve lijstjes, maar ook niet in puur subjectieve smaak: ‘Ik vind het mooi, dus is het goed.’ Hij concludeert dat kwaliteit hier eigenlijk los van staat. Hij gebruikt motoronderhoud als metafoor. Twee mensen kunnen dezelfde motor repareren: de één werkt gehaast en volgens het boekje, de ander met aandacht, begrip en betrokkenheid. Technisch kan het resultaat hetzelfde zijn, maar de ervaring van kwaliteit is anders. Niet omdat er een truc is toegepast, maar omdat er zorg, helderheid en vakmanschap in het proces zitten.

Pirsigs inzicht is daarmee ongemakkelijk maar verhelderend: kwaliteit is geen formule die je toepast, maar een norm die je tijdens het maken voortdurend moet herkennen en toepassen. Niet achteraf, maar op het moment zelf — in elke alinea, elke overgang en elke keuze. En precies daarom is de vraag ‘Wat is een goed boek?’ geen theoretische puzzel, maar een praktische discipline waarvoor geen simpele checklist ooit voldoende zal zijn.

Dat maakt ook de vraag naar een goed boek lastiger dan zij lijkt. Invalshoek, structuur en stijl zijn geen kenmerken die je simpelweg kunt afvinken. Ze leveren alleen een goed boek op als ze gedragen worden door iets fundamentelers: precisie in denken, aandacht in formuleren en consequentie in opbouw. Je kunt de regels volgen en toch een dood boek schrijven, net zoals je de regels op onderdelen kunt overtreden en toch een overtuigend geheel kunt creëren.